خارش پوست می‌تواند از خشکی، تحریک با یک شوینده یا بیماری پوستی ناشی شود. گاهی هم برای پیدا کردن علت آن به بررسی پزشکی نیاز است. محل خارش، ظاهر پوست و نشانه‌های همراه به این بررسی کمک می‌کنند؛ اما هیچ‌کدام به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیستند.۱
اگر نمی‌دانید خارش بدن از چیست، ابتدا مشخص کنید چه زمانی شروع شده، کدام قسمت‌ها را درگیر کرده و آیا خواب یا کارهای روزانه شما را مختل می‌کند. در ادامه، علت‌های مهم، راه‌های مراقبت اولیه و موقعیت‌هایی را مرور می‌کنیم که بهتر است برای آن‌ها از پزشک کمک بگیرید.
خارش پوست چیست؟
خارش پوست احساس ناخوشایندی است که شما را به خاراندن وادار می‌کند. این احساس ممکن است فقط روی بازو، ساق پا یا بخش کوچکی از بدن باشد، یا نواحی گسترده‌ای را درگیر کند. گاهی پوست ظاهری طبیعی دارد و گاهی خشکی، پوسته، برجستگی یا التهاب هم دیده می‌شود.۲
خاراندن مکرر می‌تواند پوست را زخمی کند و احتمال عفونت و باقی ماندن جای زخم را افزایش دهد. به همین دلیل، هدف مراقبت فقط کم کردن احساس خارش نیست؛ پیدا کردن علت و جلوگیری از آسیب بیشتر هم اهمیت دارد.۲
در راهنمای اروپایی خارش، ادامه پیدا کردن خارش به‌صورت مداوم یا دوره‌ای برای شش هفته یا بیشتر، «خارش مزمن» نامیده می‌شود. این تعریف به معنی آن نیست که باید شش هفته برای مراجعه صبر کنید؛ شدت خارش و نشانه‌های همراه ممکن است بررسی زودتر را ضروری کنند.۳
علت خارش پوست؛ از خشکی تا بیماری‌های پوستی
برای فهمیدن دلایل خارش بدن، بهتر است از شکل شروع مشکل و تغییرات پوست سرنخ بگیریم. توضیح‌های زیر کمک می‌کنند اطلاعات دقیق‌تری به پزشک بدهید؛ برای انتخاب دارو یا تشخیص بیماری تنها به شباهت نشانه‌ها تکیه نکنید.
۱. خشکی پوست
پوست خشک ممکن است زبر، پوسته‌پوسته یا ترک‌خورده باشد و خارش پیدا کند. حمام طولانی، آب داغ و بعضی شوینده‌های قوی می‌توانند خشکی را بدتر کنند. در این وضعیت، مراقبت ملایم از پوست و استفاده منظم از مرطوب‌کننده اهمیت دارد.۴
برای مثال، اگر بعد از دوش گرفتن احساس کشیدگی و خارش دارید، دمای آب و مدت حمام را بررسی کنید. آکادمی پوست آمریکا برای پوست خشک، حمام کوتاه با آب ولرم، خشک کردن آرام با حوله و استفاده از مرطوب‌کننده روی پوست کمی نم‌دار را پیشنهاد می‌کند. لازم نیست برای تمیز شدن پوست، آن را محکم بسابید.۴
۲. اگزما و التهاب پوست
اگزمای آتوپیک می‌تواند با خارش، خشکی، ترک و ضخیم شدن پوست همراه باشد. علائم معمولاً دوره‌هایی از بهبود و تشدید دارند. در بعضی افراد، چین آرنج و زانو یا دست‌ها بیشتر درگیر می‌شود؛ در کودکان کوچک، صورت هم ممکن است درگیر باشد.۵
التهاب روی همه رنگ‌های پوست یکسان دیده نمی‌شود. پوست ممکن است قرمز، بنفش، خاکستری یا روشن‌تر و تیره‌تر از اطراف باشد. بنابراین، نبود قرمزی واضح به معنی نبود التهاب نیست. درمان اگزما بر اساس شدت و محل درگیری انتخاب می‌شود و ممکن است علاوه بر مرطوب‌کننده به داروی تجویزشده نیاز داشته باشد.۵
۳. تماس با ماده تحریک‌کننده یا حساسیت‌زا
گاهی خارش پس از تماس پوست با یک ماده شروع می‌شود؛ به این حالت «درماتیت تماسی» می‌گویند. پوست ممکن است خشک و ترک‌خورده شود یا تاول بزند. واکنش می‌تواند چند ساعت تا چند روز پس از تماس ظاهر شود و دست‌ها و صورت از محل‌های شایع درگیری هستند.۶
اگر مشکل پس از تغییر محصولات مراقبتی شروع شده، نام محصول و زمان استفاده را یادداشت کنید. پیدا کردن و کنار گذاشتن ماده عامل، بخش مهمی از رسیدگی به حساسیت پوستی یا تحریک تماسی است. البته هر واکنش تماسی آلرژی نیست و در موارد ماندگار، شدید یا تکرارشونده، پزشک باید علت را بررسی کند.۶
۴. کهیر
کهیر معمولاً به شکل برجستگی‌ها یا لکه‌های متورم و خارش‌دار ظاهر می‌شود. این ضایعات می‌توانند اندازه و شکل متفاوتی داشته باشند و گاهی سوزش هم ایجاد کنند. روی پوست تیره، تغییر رنگ ممکن است کمتر مشخص باشد؛ برجستگی و تغییر بافت هم سرنخ‌های مهمی هستند.۷
کهیر فقط به معنی حساسیت غذایی نیست. دارو، نیش حشره، عفونت، گرما، سرما یا فشار روی پوست هم می‌توانند از عوامل محرک باشند. اگر به یک محرک مشکوک هستید، زمان تماس و شروع علائم را ثبت کنید. این اطلاعات برای بررسی پزشک مفید است، اما جای تشخیص را نمی‌گیرد.۷
۵. گال و بعضی انگل‌های پوستی
گال بر اثر یک انگل بسیار کوچک پوستی ایجاد می‌شود و می‌تواند خارش شدید، به‌ویژه در شب، و دانه‌های ریز شبیه جوش ایجاد کند. بین انگشت‌ها، مچ، چین آرنج، زیر بغل و اطراف کمر از محل‌های احتمالی درگیری هستند. تماس نزدیک و طولانی پوست با پوست، راه اصلی انتقال آن است.۸
اگر چند نفر از افراد نزدیک شما خارش مشابه دارند، این موضوع را حتماً به پزشک بگویید. ممکن است فرد مبتلا هنوز علامتی نداشته باشد و بیماری را منتقل کند. وجود خارش شبانه به‌تنهایی گال را ثابت نمی‌کند؛ معاینه و رسیدگی به افراد در تماس، در صورت تأیید بیماری، اهمیت دارد.۸
۶. عفونت قارچی پوست
بعضی عفونت‌های قارچی پوست با خارش و ضایعات پوسته‌دار همراه‌اند. ضایعه ممکن است حلقه‌ای باشد، اما ظاهر آن همیشه واضح نیست. محل درگیری هم مهم است: درمان قارچ پوست بدن با قارچ سر یا ناخن الزاماً یکسان نیست. برای انتخاب درمان مناسب، باید نوع و محل عفونت مشخص شود.۹
خارش پوست بدون دانه یا قرمزی چه معنایی دارد؟
گاهی خارش شدید است، اما روی پوست دانه یا التهاب مشخصی دیده نمی‌شود. این الگو هم به بررسی نیاز دارد، به‌خصوص اگر طولانی شده یا بخش زیادی از بدن را درگیر کرده باشد. در برخی افراد، داروها یا مشکلاتی مانند بیماری کلیه، کبد یا تیروئید با خارش ارتباط دارند.۱۰
گاهی هم مشکل به کارکرد یک عصب مربوط است و خارش بیشتر در یک ناحیه احساس می‌شود، بدون اینکه ضایعه واضحی وجود داشته باشد. اگر خارش پس از شروع دارو ایجاد شده، به پزشک تجویزکننده اطلاع دهید. پزشک می‌تواند ارتباط احتمالی را بررسی کند و درباره ادامه یا تغییر درمان تصمیم بگیرد.۱۰
این احتمالات به معنی آن نیستند که هر خارش بدون دانه، نشانه یک بیماری داخلی است. هنگام مراجعه، فهرست داروها، مکمل‌ها و محصولات پوستی مصرفی خود را همراه داشته باشید تا شرح مشکل کامل‌تر باشد.
خارش بدن و سر؛ محل خارش چه کمکی به بررسی می‌کند؟
اگر خارش فقط روی سر است، وجود پوسته، تغییر محصول مو یا ضایعه پوستی را بررسی کنید. شوره، واکنش به شامپو یا رنگ مو، شپش، اگزما و بعضی عفونت‌های قارچی از علت‌های احتمالی خارش پوست سر هستند. مشاهده پوسته به‌تنهایی مشخص نمی‌کند کدام علت وجود دارد.۱۱
در خارش گردن هم ارتباط زمانی با محصولات مو می‌تواند سرنخ باشد، چون واکنش به محصول ممکن است در بخش‌هایی که با آن تماس دارند دیده شود. اگر خارش سر با ریزش مو، ضایعه ماندگار یا مشکل در تشخیص علت همراه است، بهتر است متخصص پوست آن را بررسی کند.۱۱
برای توضیح خارش پوست بدن به پزشک، محل آن را دقیق بیان کنید: یک نقطه، هر دو دست، پاها یا سراسر بدن؟ همچنین مشخص کنید ضایعه پیش از خاراندن وجود داشته یا بعد از آن دیده شده است. این شرح ساده، تصویر روشن‌تری از مشکل شما می‌دهد.
خارش پوست در بارداری را پیگیری کنید
خارش در بارداری شایع است و بیشتر افراد مبتلا به خارش، بیماری کلستاز بارداری ندارند. بااین‌حال، خارش می‌تواند اولین نشانه این مشکل کبدی باشد. به همین دلیل، آن را به پزشک یا ماما اطلاع دهید؛ به‌ویژه اگر کف دست و پا درگیر است، شب‌ها بیشتر می‌شود یا بدون دانه پوستی رخ می‌دهد.۱۲
پزشک ممکن است آزمایش‌های کبدی و اندازه‌گیری اسیدهای صفراوی را درخواست کند. در بعضی افراد، خارش پیش از تغییر نتیجه آزمایش شروع می‌شود؛ اگر ادامه پیدا کند و علت دیگری پیدا نشود، ممکن است تکرار آزمایش لازم باشد. طبیعی بودن آزمایش اولیه را به معنی بی‌نیازی از پیگیری علائم ادامه‌دار در نظر نگیرید.۱۲
چه زمانی برای خارش پوست به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر خارش شدید است، خواب و فعالیت روزانه را مختل می‌کند، ناگهانی و بی‌علت شروع شده یا سراسر بدن را درگیر کرده، برای بررسی مراجعه کنید. خارش همراه با کاهش وزن بی‌دلیل، تب یا تعریق شبانه هم نیاز به ارزیابی دارد. اگر بیش از دو هفته ادامه پیدا کرده و با مراقبت اولیه بهتر نشده، مراجعه را به تعویق نیندازید.۲
در فرد مبتلا به اگزما، درد، گرمی و تورم پوست، ترشح یا چرک، بدتر شدن ناگهانی ضایعات و تب می‌توانند نشانه عفونت یا مشکل جدی‌تری باشند. برای این وضعیت هم رسیدگی سریع پزشکی لازم است. ظاهر ضایعات در بیماری‌های پوستی خارش دار ممکن است شبیه باشد؛ دیدن عکس برای تشخیص قطعی کافی نیست.۵
تا زمان بررسی، چطور خارش را کمتر کنیم؟
اگر علامت هشدار ندارید، مراقبت ملایم می‌تواند به آرام‌تر شدن پوست کمک کند. برای شروع، کارهای ساده و مشخص را انتخاب کنید؛ هدف، کاهش تحریک پوست است. اگر مشکل ماندگار شد یا تغییرات تازه‌ای روی پوست دیدید، بررسی پزشکی لازم است.۱۴
- کمپرس خنک: یک پارچه تمیز و نم‌دار با آب خنک را حدود پنج تا ده دقیقه روی محل خارش قرار دهید.۱۴
- مرطوب‌کننده بدون عطر: آن را پس از حمام، وقتی پوست هنوز کمی نم دارد، استفاده کنید. مواد معطر می‌توانند پوست حساس را تحریک کنند.۱۴
- لباس راحت: لباس نخی و آزاد انتخاب کنید و از تماس پارچه زبر با پوست خارش‌دار بکاهید.۱۴
- دمای مناسب: از گرمای زیاد و تغییر شدید دمای محیط دوری کنید؛ این شرایط می‌توانند خارش را تشدید کنند.۱۴
- مراقبت هنگام حمام: آب ولرم، مدت کوتاه و شوینده ملایم برای پوست خشک مناسب‌ترند. پوست را با ضربه‌های آرام حوله خشک کنید.۴
- کاهش آسیب خاراندن: ناخن‌ها را کوتاه، تمیز و صاف نگه دارید و به‌جای خاراندن، پوست را آرام لمس کنید.۱
اگر خارش مدام برمی‌گردد، صرفاً محصول تازه‌ای به مراقبت خود اضافه نکنید. درمان خانگی خارش پوست زمانی جای مناسبی در مراقبت دارد که نشانه‌های نیازمند مراجعه نادیده گرفته نشوند. در صورت ادامه مشکل، پزشک یا داروساز می‌تواند درباره اقدام بعدی راهنمایی کند.۱
داروی خارش پوست برای همه یکسان نیست
آنتی‌هیستامین‌ها می‌توانند برای بعضی علت‌های خارش، مانند کهیر، مفید باشند؛ اما انتخاب دارو به وضعیت فرد بستگی دارد. برخی انواع آن‌ها خواب‌آورند و می‌توانند سرعت واکنش و تمرکز را کم کنند. پس از مصرف نوع خواب‌آور، رانندگی یا کار با دستگاه خطرناک مناسب نیست.۱۵
اگر باردار یا شیرده هستید، برای کودک دارو می‌خواهید، بیماری زمینه‌ای دارید یا داروی دیگری مصرف می‌کنید، پیش از انتخاب آنتی‌هیستامین با پزشک یا داروساز مشورت کنید. حتی بعضی انواع کم‌خواب‌آور هم ممکن است خواب‌آلودگی ایجاد کنند. مقدار و مدت مصرف را از دستور دارو و راهنمایی حرفه‌ای بگیرید، نه تجربه فرد دیگری.۱۵
پزشک علت خارش را چطور بررسی می‌کند؟
بررسی از گفت‌وگو درباره نشانه‌ها و معاینه پوست شروع می‌شود. در خارش مزمن، سابقه بیماری‌ها، داروها، علائم عمومی و شرایط زندگی هم اهمیت دارند. بسته به یافته‌ها، ممکن است آزمایش خون برای بررسی کم‌خونی، ذخیره آهن، قند، تیروئید، کلیه یا کبد لازم باشد.۳
همه افراد به همه آزمایش‌ها نیاز ندارند. اگر نتیجه اولیه علت را روشن نکند و خارش ادامه داشته باشد، پزشک می‌تواند ارزیابی را تکمیل کند. گاهی هم برای شناخت ضایعه، بررسی تخصصی پوست یا نمونه‌برداری در نظر گرفته می‌شود. انتخاب این بررسی‌ها بر اساس شرح حال و معاینه است.۳
سوالات متداول
۱. علت خارش بدن در شب چیست؟
شدیدتر شدن خارش در شب علت واحدی ندارد. برای مثال، گال می‌تواند با خارش شبانه و دانه‌های ریز همراه باشد؛ اما زمان خارش به‌تنهایی تشخیص را مشخص نمی‌کند. اگر افراد نزدیک شما هم خارش دارند، این موضوع و محل ضایعات را هنگام مراجعه مطرح کنید.۸
۲. جوش و خارش بدن همیشه نشانه حساسیت است؟
خیر. آنچه «جوش» نامیده می‌شود ممکن است یک برجستگی پوستی با علت متفاوت باشد. کهیر، التهاب پوست، گال و بعضی بیماری‌های دیگر می‌توانند خارش و ضایعه ایجاد کنند. برای مشخص شدن علت، شکل ضایعات، زمان شروع و معاینه اهمیت دارند؛ فقط از روی وجود دانه، حساسیت را نتیجه نگیرید.۷۱۰
۳. برای خارش پوست چه چیزی بخوریم؟
بدون مشخص شدن علت، نمی‌توان یک خوراکی را راه‌حل خارش دانست. اگر احتمال می‌دهید غذای مشخصی محرک کهیر شماست، زمان مصرف و واکنش را ثبت و برای بررسی مطرح کنید. در اگزما هم رژیم غذایی را بدون توصیه پزشک تغییر ندهید، به‌ویژه برای کودکان.۷۵
۴. آیا استرس می‌تواند خارش را بیشتر کند؟
بله، عوامل روانی مانند استرس می‌توانند خارش را تشدید کنند و خارش طولانی هم فشار روانی ایجاد کند. بااین‌حال، هم‌زمانی استرس و خارش دلیل کافی برای نسبت دادن همه علائم به استرس نیست. بررسی پوست و علت‌های احتمالی دیگر همچنان لازم است.۳
۵. برای درمان فوری خارش پوست چه کنیم؟
اگر علامت هشدار ندارید، کمپرس خنک، مرطوب‌کننده بدون عطر و کاهش خاراندن می‌توانند به تسکین کمک کنند. درمان قطعی به علت بستگی دارد و ممکن است به بررسی نیاز داشته باشد. اگر خارش با مشکل تنفسی، ورم زبان یا گلو یا احساس غش همراه است، فوراً کمک اورژانسی بگیرید.۱۴۱۳
درباره این مقاله و اطلاعات پزشکی آن
این مقاله توسط تیم این‌ریلیتی، بر پایه بررسی منابع علمی مرتبط، تحقیق و گردآوری شده است. هدف آن، کمک به آگاهی شما درباره سلامت است.
اطلاعات این مقاله جایگزین مراجعه به پزشک، ارزیابی پزشکی، تشخیص یا درمان نیست. برای بررسی علائم و تصمیم‌گیری درباره درمان، با پزشک مشورت کنید.
